Жамиятнинг “ўгай” аъзолари



 
  Расм манбаси : Cabar.asia

Ўзбекистонда ногиронлик кўрсаткичларини ўлчашга таъсир қилувчи омиллар таҳлили

Буюк Британиянинг Сассекс университети Ривожланиш масалаларини тадқиқ қилиш институти докторанти, «Буюк келажак» эксперт кенгаши аъзоси Дилмурод Юсупов Cabar.asia сайтида эълон қилинган мақоласида Ўзбекистонда ногиронлиги бор инсонларни ҳисоблаш амалиётини таҳлил қилиб, кўнгилсиз хулосага келади: агар инсон ўз ногиронлигини расмийлаштира олмаса, у статистика маълумотлари «ортида» нафақасиз қолиб кетиши аниқ. Ачинарлиси, мамлакатда ногиронларнинг тўлақонли ҳаёт кечириш имкониятларини чекловчи қатор тўсиқ ва ғовлар мавжуд.

БМТнинг 2030 йилгача барқарор тараққиёт бўйича кун тартиби ҳеч кимни ижтимоий-иқтисодий ривожланиш жараёнларидан ортда қолдирмасликни кўзда тутади (инглиз тилида «leave no one behind»). Айниқса, мазкур жараёнлар ривожида ижтимоий ҳимояга муҳтож ногиронлиги бор инсонларга бўлган эътибор жуда муҳим.

Бутунжаҳон ногиронлик ҳисоботига кўра, ногиронликнинг қайсидир шаклига эга бўлган инсонлар сони 1 миллиарддан зиёдроқ ёки дунё аҳолисининг 15 фоизини ташкил этади, уларнинг 80 фоизи эса ривожланаётган мамлакатларда истиқомат қилади.

Қуйи ўртача даромадли иқтисодга эга бўлган Ўзбекистонда сўнгги 10 йил давомида аҳоли орасида ногиронлиги бор деб топилган шахслар улуши 2−3 фоизни ташкил этиб келмоқда.

Нима учун ногиронликнинг халқаро ва миллий тарқалишида шундай катта тафовут мавжуд? Қандай омиллар Ўзбекистонда ногиронлик кўрсаткичларини ҳисоблашга таъсир кўрсатади ва Ўзбекистонда ногиронлик тўғрисидаги статистик маълумотларни қай йўсинда йиғиш мақсадга мувофиқ?

Ногиронликни ҳисобга олишнинг декларатив тамойили

Давлатлар орасидаги ногиронлик кўрсаткичларидаги катта фарқлар ногиронликнинг турлича ҳуқуқий таърифлари, халқаро даражадаги стандартлар ва методларга мувофиқ келишилган маълумот тўплаш тизимининг йўқлиги ва маҳаллий контекстга хос қатор омиллар оқибатида вужудга келади. «Ўзбекистон Республикасида ногиронларнинг ижтимоий ҳимояси тўғрисида"ги Қонунда «ногирон инсон жисмоний, ақлий, руҳий ёки сенсор (сезги) нуқсонлари борлиги туфайли турмуш фаолияти чекланганлиги муносабати билан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ногирон деб топилган ҳамда ижтимоий ёрдамга ва ҳимояга муҳтож шахс» дея таъриф берилади.

Агар сиз туғма ёки ҳаётингиз давомида орттирилган ногиронлик ҳолатига эга бўлсангиз, сиз Ўзбекистонда автоматик равишда ногирон сифатида рўйхатдан ўтмайсиз. Расман ногиронлик мақомига эга бўлишингиз учун тиббий-меҳнат эксперт комиссиялари аъзоларига (TMЭK) ногирон эканлигингизни тасдиқлаш мақсадида жуда мураккаб бюрократик жараёнлардан ўтиб, ҳужжатлар тўплашингиз зарур.

Сизнинг танангиз фаолиятидаги чекловлар даражасига кўра, TMЭK вақтинча ёки доимий тарзда сизни учта (I, II ва III) ногиронлик гуруҳларидан бирига рўйхатга олади. TMЭKнинг маъмурий рўйхатлари Ўзбекистонда ногиронликнинг тарқалиши бўйича статистика манбаи ҳисобланади. Аммо аҳолини рўйхатга олиш жараёнида мамлакат миқёсидаги тадқиқотлар орқали ногиронлар ҳақида маълумот тўпланмайди.

Мисол учун, Буюк Британияда, жамоат транспортидан фойдаланишда имтиёзга эга бўлиш учун ёки турли хил ногиронлик нафақаларини олиш учун сиз терапевт қабулида ногирон эканлигингизни рўйхатдан ўтказишингиз мумкин. Ногиронлик статистикаси эса ўз навбатида ногиронлик масалалари бўйича давлат идораси (Office for Disability Issues) томонидан олиб борилади. Ушбу идора ногиронлик бўйича нафақа тўловини олувчилар сони тўғрисидаги маъмурий маълумотларга эмас, асосан ижтимоий сўровлар ва аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига таянади.

Ногиронлик бўйича маълумотларни халқаро миқёсда тўғри таққослаш ва мувофиқлаштириш мақсадида, 2001 йилда БМТнинг Статистика Комиссиясида ногиронлик статистикаси бўйича Вашингтон гуруҳи ташкил этилди. Ушбу гуруҳ аҳолини рўйхатга олиш, миллий тадқиқотлар ва бошқа статистик маълумотларни йиғиш жараёнида фойдаланилиши мумкин бўлган олтита стандарт саволни ишлаб чиққан.

2007 йилдан бошлаб ногиронлиги бор шахсларнинг Ўзбекистон аҳолиси таркибидаги улуши камайиб бормоқда. Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2015 йилда 31 миллион аҳолининг камида 1,89 фоизи ёки 586 мингдан зиёд фуқароларда ногиронлик ҳолати қайд этилган. 2016 йилдан буён расмий манбаларга кўра ногиронлик даражаси турли кўрсаткичлар орқали акс этмоқда. Шундай қилиб, Гендер статистикаси портали маълумотларига кўра, энг кам ногиронлиги бор инсонлар сони 2016 йилнинг охирида кузатилган ва 588,9 мингни ташкил қилган. Ўзбекистон статистика қўмитасининг очиқ маълумотларига кўра, 2016 йилда ногиронлар сони бир миллион кишидан ошиқ ва аҳолининг 3,24 фоизини ташкил қилади. ЎзА ахборот агентлигининг хабар беришича, 2017 йил 1 январдан бошлаб 650 минг 284 киши ногиронлар рўйхатига киритилган ва уларнинг 84908 нафарини 16 ёшгача бўлган болалар ташкил этади.

Сўнгги ўн йил давомида Ўзбекистондаги ногирон шахслар сонининг ўзгарувчан динамикаси, шунингдек, расмий статистик маълумотларнинг ўзаро мос келмаслиги, бир қатор мантиқий саволларни туғдирмоқда. Нима сабабдан рўйхатдан ўтган ногиронлиги бор шахслар сони саккиз йилдан буён мунтазам равишда камайиб келмоқда?

Ўзбекистоннинг умумий аҳолиси сонидаги ногиронлиги бор шахсларнинг улуши (%). Расмий статистика асосида "Газета.uz" инфографикаси.

Ўтган икки йил мобайнида ногиронлик ҳолатини исботлашга муваффақ бўлган шахслар сонининг кескин ўсганини қандай тушуниш керак? Турли ҳукумат манбалари тақдим этган маълумотларда сезиларли фарқни ҳисобга олган ҳолда «кескин ўзгариш» ҳақида мулоҳаза қилиш қанчалик тўғри?

Ижтимоий нафақаларни белгилаш учун ногиронлик бўйича маълумот тўплаш

Ўзбекистонда ногиронлик ҳолатини қайд этиш, рўйхатдан ўтказишнинг асосий сабаби бу – ногиронлик ҳолати қайд этилган шахслар учун тўланадиган нафақа тўлови.

Бугунги кунда болаликдан ногиронлик ҳолати тасдиқланган шахслар учун 360 460 сўм (40 АҚШ доллари) ойлик нафақа белгиланган. Ҳаёти давомида ногиронлик ҳолати қайд этилган шахслар учун меҳнат стажининг мавжудлиги ва қанча муддатни ташкил этишига кўра ногиронлик нафақаси асосий нафақа тўловига қўшимча сифатида қайта ҳисобланади.

Бошқа томондан олиб қараганда, TMЭK ногиронликни қайд этиши учун асосий мезон – бу инсоннинг меҳнат қилиш қобилиятининг йўқлиги ёки йўқолгани сабабли ушбу нафақага лойиқ ёки лойиқ эмаслиги. Бошқача қилиб айтганда, Ўзбекистонда ногиронлиги қайд этилган шахсларнинг статистик ҳисоби фақатгина TMЭK ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси каби ваколатли давлат органлари томонидан белгиланадиган нафақа ва ижтимоий тўловларни маъмурий бошқариш учун юритилади.

Ногиронлиги расмийлаштирилган шахслар сони, категориялар бўйича (минг киши). Расмий статистика асосида "Газета.uz" инфографикаси.

2007−2017 йилларда ижтимоий нафақа оладиган ногиронларнинг сони ўртача 227 минг кишини ташкил қилди. 2011 йил 1 январдан бошлаб учинчи гуруҳ ногиронларига нафақа тўловларини бекор қилиш тўғрисидаги қонун кучга кирди, бу эса статистикада сезиларли даражада акс этмади. 2012 йилда энг кам кўрсаткич қайд этилди ва 206,5 минг кишига нафақа тўловлари белгиланди. Учинчи гуруҳ ногиронлари учун нафақаларнинг бекор қилиниши ва ижтимоий нафақа олаётган кишилар сонининг аста-секин камайиши сабаби, балки, ривожланаётган Ўзбекистон бюджетига ижтимоий имтиёзларнинг «оғирлик» қилаётганида бўлиши ҳам мумкин.

Давлат бюджетини иқтисод қилиш чора-тадбирлари ишлаб чиқилганда, ҳукумат нафақа тўловларини фақатгина TMЭKнинг қатъий мезонларига мос келадиган кишилар учун белгилаган бўлса керак. Натижада Ўзбекистондаги ижтимоий муҳофаза фақат тана функцияларининг жиддий бузилишлари туфайли заиф қатламни ташкил қилувчи инсонлар билан чегараланиб қолмоқда.

Бундан ташқари, ногирон деб эътироф этилган барча ногиронларнинг сони акс этган маълумотларда ушбу йил давомида илк бор ногиронлиги қайд этилган шахсларнинг сони кўрсатиб ўтилмагани қизиқ факт. Мисол учун, 2016 йилда илк бора ногиронлиги қайд этилган шахслар сони 20,7 минг кишини ташкил этди. Шу билан бир вақтда, ногиронлиги аниқланган шахсларнинг умумий сони бир йил ичида 2015 йилга нисбатан 436,1 минг кишига кўпайди.

Ушбу маълумотларга асосланиб, фақат қачонлардир ногиронлиги қайд этилган ва кейинчалик ногиронлик ҳолати бекор қилинган инсонлар, 2016 йилда учинчи гуруҳ мақомини қайта тиклаган бўлишлари мумкинлигини тахмин қиламиз. Ушбу ногиронлик гуруҳига кирувчи инсонларга ижтимоий нафақалар тўланмайди. Эҳтимол, Ўзбекистонда ногирон шахслар сонининг кескин ошиши Шавкат Мирзиёевнинг ижтимоий ҳимоя қилиш соҳасидаги ислоҳотлари билан боғлиқдир. Жумладан 2017 йилнинг 1 декабрида «Ногиронларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини тубдан яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида"ги Фармони қабул қилинди.

Ногиронлик тарқалишидаги гендер зиддиятлари

2007 йилдан 2015 йилгача Ўзбекистонда аёллар орасида ногиронлар сони камайди, ваҳоланки, аёллар орасида ногиронлар сонининг ошиш эҳтимоли эркакларникига қараганда анча юқори. Ногиронлик бўйича Умумжаҳон ҳисоботига кўра, ногиронлик кўпроқ аёллар ва қариялар орасида кўпроқ тарқалган. Хотин-қизлар узоқ умр кўради ва улар ногиронлик ҳолатига кўпроқ мойил бўлган қарияларнинг катта қисмини ташкил этади.

2016 йилда Ўзбекистонда кутилаётган умр узунлиги эркакларда 71,4 ёшни, аёлларда эса 76,2 ёшни ташкил этди. Бундан ташқари, агар аҳолининг ёши ва жинсига қараб ҳисоблайдиган бўлсак, 60 ва ундан юқори ёшдаги аёллар умумий аҳоли сонининг деярли 4 фоизни ташкил қилади, айни пайтда эркаклар бу ёшда аҳолининг 3,24 фоизини ташкил қилишади.

Ногиронлигини расмийлаштирилган шахслар сони, жинслар бўйича (минг киши). Расмий статистика асосида "Газета.uz" инфографикаси.

Ўзбекистонда ногиронлиги бор аёллар сони 2007 йилда 408,9 минг кишидан 2015 йилда 246,2 минг кишигача камайди, кузатилган даврда ногиронлиги бор шахсларнинг умумий сони қарийб 400 минг кишига ортди.

Ногиронлиги бор аёллар одатда аёл жинсидан бўлганликлари ва ногирон эканликлари туфайли икки карра дискриминацияга дучор бўлишлари сабабли ўта заиф тоифага кирадилар. Ёш қизда ногиронлик ҳолати мавжудлиги, жамиятдаги ногиронлик ҳақидаги салбий стереотиплар туфайли, унинг шахсий келажагига ва ҳатто оиласининг бошқа аъзоларининг келажагига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли кўп ҳолатларда ота-оналар ўз фарзандларининг, айниқса, қизларнинг ногиронлик ҳолатини яширишади ва TMЭKга ногиронлар гуруҳини рўйхатга олиш учун ўз вақтида мурожаат қилишмайди.

Ногиронликни тиббийлаштиришнинг статистикага таъсири

2016 йилда Ўзбекистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги Меҳнат ва аҳолини иш билан таъминлаш вазирлигига айлантирилди. Ногиронлиги бор шахсларга тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш вазифаси Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигига топширилди. Бундан ташқари, 2010 йилдан бошлаб Меҳнат вазирлигининг вазифаларидан бир қисми бўлган ногиронлиги бўлган шахсларга моддий ёрдам кўрсатиш ҳамда ногиронликни аниқлаш масалалари Молия вазирлиги ҳузуридаги Пенсия жамғармасига ўтказилди. Ўз навбатида, бу қарор мамлакатда ногиронлиги бор шахслар сонининг тўғри ҳисобланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин, чунки Соғлиқни сақлаш вазирлиги ногиронликни «тиббийлаштириш"да давом этади ва Пенсия жамғармаси ва TMЭK ногиронлик нафақаларига лаёқатли бўлганлар сонини чеклашга интилади.

Ўзбекистонда ногиронликни «тиббийлаштириш» жараёни кечаётганининг тасдиғи сифатида, Ўзбекистонда 2016 йилда илк бор ногирон деб тан олинган аёллар ва эркаклар ўртасидаги ногиронлик сабаблари ҳақида берилган маълумотни келтиришимиз мумкин. Эркаклар ногиронлигининг асосий сабаби қон айланиш тизими касалликлари бўлса, аёллар учун бу – зарарли ўсмалардир. Юрак-қон томир ва онкологик касалликларни даволаш мумкин, ногиронларни реабилитация қилиб, соғлом инсон тоифасига ўтказса бўлади. Натижада ногиронлик даражаси 2−3 фоизни ташкил этиши нафақат ижобий натижа, балки самарали соғлиқни сақлаш ва тўғри тиббий реабилитация сиёсати деб намойиш этилиши мумкин. Аммо аслида буларнинг барчаси биз ўйлагандек осон эмас.

Ногиронлик нафақат тиббий, балки биринчи навбатда ижтимоий муаммодир. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясида «ногиронлик – тана функциялари бузилган инсонлар ҳамда муносабат ва инфратузилма билан боғлиқ тўсиқлар орасидаги ўзаро алоқа натижасида вужудга келадиган ҳолат» деб таъкидланади.

Биз бор эътиборимизни фақат инсон танасининг нуқсонларига ва ушбу нуқсонларни даволашга қаратишимиз керак эмас. Ахир, кўриш, эшитиш ёки юриш қобилиятини бошқа тиклай олмайдиган одамлар ҳам бор. Бизнинг диққатимиз ва саъй-ҳаракатларимиз ногиронлик ҳолатини ўз вақтида аниқлаш ва ногиронлиги бор шахсларнинг жамиятда фаол бўлишларига қаршилик қилаётган тўсиқларни бартараф этишга қаратилиши лозим.

Ногиронлик ҳолатини қайд эта олмаган инсонлар қандай қилиб ушбу рўйхатга киришлари мумкин?

Ўзбекистонда сўнгги ўн йил мобайнида ногиронлик кўрсаткичларини таҳлил қилиш давомида ногиронлик бўйича расмий статистика ҳисоб-китоби қанчалар ишонарли ва аҳолини етарли даражада қамраб олаяптими ёки йўқ, деган саволларга тўқнаш келамиз. Афсуски, ушбу саволлар очиқлигича қолмоқда. Сўнгги икки йилда ногирон шахслар сонидаги «кескин ўсиш» расман ногиронлиги қайд этилмаган шахслар миллий статистика ҳисоботидан «тушиб» қолаётганлигидан ҳамда ижтимоий ҳимоя учун масъул бўлган мансабдор шахслар ва идоралар улар ҳақида тўлиқ хабар топа олмаётганидан ёки хабар топишни истамаётганидан дарак беради.

Биринчидан, ногиронликни рўйхатга олишнинг энг асосий тамойили ногирон шахснинг аризаси орқали расмийлаштирилиши ва бюрократик жараёнларнинг мураккаблиги Ўзбекистонда ногиронлиги бўлган барча шахсларни рўйхатга олиш учун қийинчиликлар туғдиради ва натижада кўпчилик ҳисоботдан «тушиб» қолади. Бунга йўл қўймаслик учун ногиронликни шахснинг аризаси орқали эмас, балки аҳолини кенг миқёсда рўйхатга олиш жараёнида амалга ошириладиган сўровларга махсус саволлар киритиш орқали ногирон шахслар рўйхати тузилишини йўлга қўйиш лозим. Сўнгги марта аҳолини рўйхатга олиш деярли 30 йил олдин амалга оширилган ва 2017 йил охирида Ўзбекистон Давлат статистика қўмитаси раиси аҳолини рўйхатга олиш жараёни 2020 йилда бошланиши мумкинлигини айтган эди. Ўтказилиши назарда тутилаётган аҳолини рўйхатга олиш жараёнида ногиронлик статистикаси бўйича Вашингтон гуруҳи томонидан тавсия этилган ногиронлик мавзусига оид саволлари ҳам сўровномага киритилиши жуда муҳим.

Иккинчидан, агар маълумотлар фақат соғлиқни сақлаш имкониятлари чекланган кишиларга нафақа тўлашни амалга ошириш учун тўпланган бўлса, ногиронликнинг тарқалиш даражаси сезиларли даражада камлигини ҳисобга олиш эҳтимоли юқори. Ногиронлик ҳолатини текшириш мураккаб жараёнига боғлиқ бўлган «бош оғриғи», пенсия ва ижтимоий нафақаларнинг оз миқдорда эканлиги ногирон кишининг расмий мақомини олиш учун ҳаракатларини сустлаштирувчи омил бўлиб хизмат қилиши мумкин. Бундан ташқари, ногиронлик муаммоси билан боғлиқ маданий стереотиплар мавжудлиги TMЭKга бориб ўзлари ёки фарзандлари учун ногирон «тамғасини» олишдан олдин бир фикрлаб кўришга ундайди.

Маҳаллий ҳокимият органлари ногиронларни қўллаб-қувватлаш учун самарали ижтимоий сиёсатни ишлаб чиқиши ва амалга ошириши учун тегишли ногиронлик статистикасини тўплаш муҳимдир. Ногиронларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволини аниқлаш ва уларнинг кундалик ҳаётида дуч келадиган тўсиқларни бартараф этиш учун статистика маълумотлари тўпланиши керак. Шунинг учун ногиронликни расмийлаштириш ва давлат томонидан кафолатланган ижтимоий нафақаларни олиш ногиронлар учун қўшимча қийинчиликлар туғдирмаслиги керак.

Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, кейинчалик ногиронликни «тиббийлаштириш"нинг олдини олиш ва ногиронлик ҳолати касалликка тенглаштирилишига йўл қўймаслик учун Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясини ратификация қилиш зарур. Ушбу Конвенция ногиронлик ижтимоий муаммо эканлигини назарда тутади ва Конвенцияни қабул қилган давлатлардан статистик ва тадқиқот маълумотларини тўплашни талаб қилади. Афсуски, Конвенция Ўзбекистон томонидан 2009 йилда имзоланганлигига қарамасдан, ҳалигача ратификация қилинмаган.

Дилмурод Юсупов,

Сассекс университети Ривожланиш масалаларини тадқиқ қилиш институти докторанти,

«Буюк келажак» эксперт кенгаши аъзоси

2019-02-07 15:48:30  |  293 |   0  | 

0 изоҳлар



Изоҳ қолдириш







Кириш Регистрация
Парольни унутдингизми?
Кириш Регистрация
Кириш Регистрация
Регистрация